Rau má vẫn được coi là một phương thức tốt kháng khuẩn, chữa mụn trứng cá, chóng lành da.
Từ bao đời nay, không chỉ Việt Nam mà còn ở cả Ấn Độ và Trung Quốc, người ta đã quen coi rau má như một loại thảo dược có khả năng điều trị các rối loạn viêm nhiễm làn da và tái tạo da dưới dạng đắp, bôi hoặc giã lấy nước uống.
Sở dĩ rau má có tính chất này là do nó rất giàu các hoạt chất triterpenoid, đặc biệt là asiaticoside, madecassoside, axit asiatic và axit madecassic, vốn nổi trội ở khả năng chống viêm nhiễm, ức chế sự phát triển của vi khuẩn và thúc đẩy sự tổng hợp collagen. Những đặc tính nổi trội này đã đưa rau má trở thành một thành phần hấp dẫn trong điều trị mụn trứng cá, thứ bệnh ảnh hưởng đến làn da, khuôn mặt của xấp xỉ 85% người ở độ tuổi mới lớn.
Mặt khác, còn có một lý do khiến người ta coi trọng triterpenoid là dược chất này đang hứa hẹn vào khả năng chống ung thư.
Vì vậy, rau má ngày nay được coi là một loại thảo dược quan trọng của ngành mỹ phẩm cũng như dược phẩm hiện đại. Nếu phân lập được triterpenoid một cách hiệu quả thì có nghĩa là đã nắm được trong tay một nguyên liệu quan trọng cho những công thức mỹ phẩm và dược phẩm mới.
Tuy nhiên, đạt được mục tiêu này không phải dễ. Để ứng dụng trong lĩnh vực dược phẩm và mỹ phẩm, các hoạt chất được chiết xuất và phân lập từ rau má này phải đạt được các yêu cầu rất khắt khe về chất lượng và độ an toàn. Điều đó nghĩa là người ta cần những phương thức chiết xuất xanh, không độc hại, không làm thất thoát cũng như không làm biến đổi các hoạt chất thu được.
Phương thức chiết xuất xanh phụ thuộc vào hai yếu tố, một là công nghệ và hai là dung môi chiết xuất. Trong số các công nghệ chiết xuất hiện đại, công nghệ siêu âm được coi là một ứng viên khi khai thác sức mạnh của sóng âm, tạo hiện tượng bọt khí phát triển và suy sụp, tạo ra những lực phá vỡ cấu trúc tế bào để tăng cường hiệu quả chiết xuất. Ưu điểm của phương pháp này là thời gian chiết xuất cực nhanh, phù hợp với mọi loại dung môi, phù hợp để tách chiết hầu như mọi loại hợp chất và có thể thực hiện ở nhiệt độ phòng.
Yếu tố thứ hai là việc lựa chọn dung môi cũng quan trọng bởi lẽ, các dung môi khác nhau sẽ ảnh hưởng đến độ hòa tan, độ ổn định và tính sinh khả dụng sinh của các chất này – mức độ, tốc độ hấp thu hoạt chất một cách nguyên vẹn và đầy đủ hoạt tính vào vòng tuần hoàn chung để rồi vận chuyển đến điểm đích – tạo thuận lợi cho việc sử dụng trong các công thức dược mĩ phẩm sau này. Ngành dược phẩm, mỹ phẩm và thực phẩm thường lựa chọn dung dịch butylene glycol do độ an toàn cũng như sự linh hoạt như có khả năng liên kết hydro, có thể điều chỉnh độ phân cực khi pha loãng với nước và có đặc tính truyền khối phụ thuộc vào độ nhớt, tạo điều kiện thuận lợi cho sự khuếch tán và hòa tan các triterpenoid lưỡng tính.
Vậy công nghệ siêu âm sẽ giúp chiết tách các hoạt chất này ra sao?
Sức mạnh của công nghệ siêu âm dựa trên các quá trình tạo bọt khí, khuếch tán dung môi và truyền khối. Trong trường hợp chiết xuất các hoạt chất từ rau má, người ta sử dụng sóng âm ở tần số 35kHz, siêu âm dạng xung 5 phút vận hành, 5 phút nghỉ trong khoảng thời gian 30 phút để ngăn ngừa sự gia nhiệt nhưng vẫn tối ưu được hiện tượng tạo bọt khí.
Khi các bọt khí được tạo ra, phát triển và suy sụp, nó tạo ra lực cắt và các tia vi dòng đủ sức làm biến dạng rồi phá vỡ các mô lá rau má một cách hiệu quả. Sự lặp đi lặp lại của quá trình này khiến thành tế bào lá rau má bị vỡ vụn, làm gia tăng sự tiếp xúc của các hoạt chất bên trong tế bào với dung môi và cuối cùng, bị giải phóng hoàn toàn khỏi tế bào vào dung môi. Đây chính là cơ chế truyền khối bằng siêu âm.
Đóng góp không nhỏ vào quá trình chiết xuất hoạt chất từ lá rau má là dung môi butylene glycol với sự cân bằng giữa độ phân cực và tính ưa lipid, giữa khả năng cho/nhận liên kết hydro, giúp cải thiện động học truyền khối và khuếch tán dung môi vào cấu trúc phức tạp của lá rau má.
Đáng chú ý, không chỉ các triterpenoid mà còn nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý khác như phenol, flavonoid, alkaloid, saponin, isoprenoid… với khả năng chống oxy hóa, chống viêm, kháng khuẩn, bảo vệ tế bào…
Chính tác động hiệp đồng của các hoạt chất này cùng với triterpenoid đã làm nên sức mạnh kháng khuẩn, chống viêm nhiễm của lá rau má.
Khi người ta thử nghiệm khả năng kháng khuẩn của các hoạt chất từ lá rau má bằng năm chủng vi khuẩn gây nhiễm trùng da như C. Acnes, S. aureus, S. Epidermidis, trong đó chủng C. acnes là tác nhân chính gây ra mụn trứng cá, thì kết quả cho thấy các hoạt chất này có thể ức chế chúng.
Mặc dù có hiệu lực thấp hơn so với các loại kháng sinh tiêu chuẩn nhưng các hoạt chất từ lá rau má đã thể hiện khả năng kháng khuẩn đáng kể ở nồng độ cao hơn, ví dụ axit phenolic, flavonoid có thể phá vỡ màng tế bào vi khuẩn thông qua việc gây ra stress oxy hóa, tăng tính thấm của màng và phá vỡ lớp lipid kép bảo vệ tế bào trong khi asiaticoside và madecassoside thúc đẩy quá trình phục hồi tổn thương thông qua việc kích thích sự tăng sinh nguyên bào sợi và làm tăng đáng kể quá trình tổng hợp collagen, do đó đẩy nhanh quá trình tái tạo biểu mô.
Bên cạnh đó, hiệu quả chữa lành của rau má còn được hỗ trợ bằng tính năng chống oxy hóa của đa dạng các hoạt chất, giúp chống lại stress oxy hóa, vốn là một nhân tố quan trọng trong quá trình làm lành da.
Như vậy, các hoạt chất từ rau má thực sự là nhân tố quan trọng cho các công thức kem trị mụn trứng cá, dưỡng da và thậm chí là chống lão hóa, một phần không nhỏ trên thị trường dược mỹ phẩm chăm sóc da thế giới.
————————————-
“Sustainable biovalorization of Centella asiatica L. urban using butylene glycol: a green extraction for anti-acne and wound healing potential”. Green Chemistry Letters and Reviews